Milli Məclisin deputatı, Azərbaycan Ağsaqqallar Şurasının sədri Eldar Quliyev - Azərbaycan tarixində elə hadisələr var ki, onlar təkcə bir zaman kəsiyinin faciəsi deyil, bütöv bir xalqın yaddaşına həkk olunan, nəsildən-nəslə ötürülən ağrılı həqiqətə çevrilir. Xocalı soyqırımı da məhz belə hadisələrdəndir. Bu faciə Azərbaycan xalqının qan yaddaşına yazılmış, əsrlər boyu unudulmayacaq bir insanlıq dramıdır. Xocalı adı çəkiləndə hər bir azərbaycanlının qəlbi sızlayır, çünki bu ad təkcə bir şəhərin deyil, həm də ədalətsizliyə məruz qalmış bir xalqın simvoludur.

1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən Xocalı şəhərində dinc əhaliyə qarşı misli görünməmiş vəhşilik törədildi. Qadınlar, uşaqlar, qocalar xüsusi qəddarlıqla qətlə yetirildi, ailələr məhv edildi, insanlar əsir götürüldü, itkin düşdü. Bu hadisə təkcə hərbi əməliyyat deyildi, bu, planlı şəkildə həyata keçirilmiş soyqırımı aktı idi. Məqsəd yalnız ərazi işğalı deyil, həm də azərbaycanlıların fiziki məhvi və qorxu mühiti yaratmaq idi.

Xocalı soyqırımı təkcə Azərbaycan tarixinin deyil, ümumbəşər tarixinin də ən faciəli səhifələrindən biridir. Dinc insanlara qarşı həyata keçirilmiş bu qəddar cinayət beynəlxalq humanitar hüququn bütün normalarının kobud şəkildə pozulması idi. Həmin gecə insanlıq dəyərləri tapdalandı, körpələrin harayı, anaların fəryadı sanki zamanın yaddaşına həkk olundu. Bu hadisə müasir dövrün ən dəhşətli humanitar cinayətlərindən biri kimi tarixə düşdü.

Təəssüflər olsun ki, faciədən dərhal sonra bu dəhşətli hadisəyə lazımi siyasi-hüquqi qiymət verilmədi. O dövrdə ölkədə hökm sürən siyasi qarışıqlıq və zəif idarəçilik Xocalı həqiqətlərinin dünya ictimaiyyətinə vaxtında çatdırılmasına mane oldu. Xalqın yaşadığı ağrıya biganə münasibət göstərilməsi isə cəmiyyətdə dərin narazılıq və sarsıntı yaratdı.

Məhz həmin çətin dövrdə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali Məclisinin Sədri olan Ümummilli Lider Heydər Əliyev Xocalı soyqırımı ilə bağlı ilk siyasi bəyanatı verərək bu hadisəyə açıq və qəti mövqe bildirdi. O, faciəni törədənlərin məsuliyyətə cəlb edilməsini tələb etdi və bu cinayətin dünya ictimaiyyətinə çatdırılmasının vacibliyini vurğuladı. Bu, Xocalı həqiqətlərinin rəsmi şəkildə tanıdılması istiqamətində atılmış ilk ciddi addım idi.

1993-cü ildə xalqın təkidli tələbi ilə hakimiyyətə qayıdan Heydər Əliyevin rəhbərliyi dövründə Xocalı faciəsinə hüquqi-siyasi qiymət verildi. 1994-cü ilin fevral ayında Milli Məclis tərəfindən “Xocalı Soyqırımı Günü haqqında” Qərarın qəbul edilməsi tarixi ədalətin bərpası istiqamətində mühüm mərhələ oldu. Bu qərarla fevralın 26-sı rəsmi olaraq Xocalı Soyqırımı Günü elan edildi və beynəlxalq təşkilatlara müraciətlər ünvanlandı.

1997-ci il fevralın 25-də imzalanmış sərəncama əsasən, hər il fevralın 26-sı saat 17:00-da ölkə üzrə Xocalı qurbanlarının xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad edilir. Bu sükut əslində bir xalqın dərdinin səsi, yaddaşının hayqırtısıdır. Həmin an bütün ölkə sanki zamanla dayanır və şəhidlərin ruhuna ehtiramını bildirir.

İllər keçdikcə Xocalı həqiqətlərinin dünyaya çatdırılması istiqamətində sistemli iş aparıldı. Diplomatik səviyyədə, beynəlxalq platformalarda, müxtəlif ölkələrin parlamentlərində Xocalı soyqırımının tanınması üçün ciddi fəaliyyət göstərildi. Nəticədə bir sıra ölkələr və təşkilatlar bu hadisəni soyqırımı kimi tanıdı və pislədi. Bu, həqiqətin gec də olsa öz yerini tapmasının göstəricisidir.

2020-ci il sentyabrın 27-də başlanan 44 günlük Vətən müharibəsi Azərbaycan tarixində dönüş nöqtəsi oldu. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Ali Baş Komandan İlham Əliyev rəhbərliyi ilə Azərbaycan Ordusu işğal altındakı torpaqları azad etdi. Bu müharibə təkcə ərazi bütövlüyünün bərpası deyil, həm də 30 illik ədalətsizliyə verilən cavab idi.

2023-cü ilin sentyabrın 19-20-də keçirilmiş antiterror əməliyyatı nəticəsində Qarabağda qanunsuz separatçı rejimin mövcudluğuna son qoyuldu və Azərbaycanın suverenliyi tam bərpa edildi. Bu hadisə dövlətin qətiyyətinin və siyasi iradəsinin bariz nümunəsi idi. Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədləri daxilində tam nəzarətin bərpası tarixi ədalətin təntənəsi kimi qiymətləndirildi.

Oktyabrın 15-də Prezident İlham Əliyev Xocalı şəhərində Azərbaycan Respublikasının Dövlət Bayrağını ucaltdı. Bu, təkcə bir rəmzi addım deyildi; bu, 30 illik həsrətin, ağrının və mübarizənin yekunu idi. Xocalıda üçrəngli bayrağımızın dalğalanması şəhidlərimizin qanının yerdə qalmadığını bütün dünyaya nümayiş etdirdi.

Prezident İlham Əliyevin “Biz onların cavabını döyüş meydanında verdik” fikri xalqın qəlbində xüsusi yer tutur. Bu sözlər illərlə ədalət gözləyən insanların duyğularına çevrildi. Qələbə yalnız hərbi uğur deyil, həm də mənəvi zəfər idi.

İndi Xocalı artıq yalnız faciə şəhəri deyil. Bu şəhər dirçəlişin, qayıdışın və yenidən quruculuğun simvoluna çevrilir. Dövlət tərəfindən hazırlanmış Baş Plan əsasında Xocalının müasir, təhlükəsiz və dayanıqlı şəhər kimi yenidən qurulmasına başlanılıb.

Ağdam–Xankəndi–Şuşa marşrutu üzərində yerləşən Xocalı strateji baxımdan mühüm mövqeyə malikdir. Şəhərin yaxınlığında yerləşən hava limanı, yeni çəkilən avtomobil və dəmir yolları onun iqtisadi və logistika baxımından əhəmiyyətini artırır. Bu infrastruktur layihələri gələcəkdə Xocalının regional mərkəzə çevrilməsinə imkan yaradacaq.

Xocalının sənaye, təhsil və mədəniyyət mərkəzlərinə yaxınlığı onun çoxşaxəli inkişafını təmin edəcək. Burada yaradılacaq yeni iş yerləri, sosial obyektlər, məktəblər və səhiyyə müəssisələri şəhərin həyatını canlandıracaq. Tarixi irsin qorunması isə Xocalının yaddaşını gələcək nəsillərə ötürəcək.

2026-cı ildə artıq Xocalı sakinlərinin mərhələli şəkildə doğma torpaqlarına qayıdışı reallığa çevrilib. Uzun illər həsrət çəkmiş insanlar yenidən ata-baba yurduna dönür, öz evlərini, küçələrini, xatirələrini yenidən qururlar. Bu qayıdış yalnız fiziki deyil, həm də mənəvi qayıdışdır.

Hər bir geri dönən ailə ilə Xocalı bir az da dirçəlir. Uşaqların səsi yenidən küçələrdə eşidilir, məktəblərin qapıları açılır, məscidlərdə dualar oxunur. Bu mənzərə bir zamanlar xarabalığa çevrilmiş şəhərin yenidən həyata qayıtdığını göstərir.

Xocalının yenidən qurulması təkcə bir şəhərin bərpası deyil, həm də milli qürurun bərpasıdır. Bu proses dövlətin gücünü, xalqın birliyini və sarsılmaz iradəsini nümayiş etdirir.

Bu gün Xocalı həm yaddaşın, həm də ümidin şəhəridir. Burada keçmişin ağrısı ilə gələcəyin inamı yanaşı dayanır. Şəhidlərin ruhu qarşısında baş əyərək, eyni zamanda gələcəyə doğru inamla addımlamaq Xocalının yeni missiyasıdır.

Xocalı soyqırımı heç vaxt unudulmayacaq. Lakin Xocalı artıq yalnız kədərin simvolu deyil; o, həm də ədalətin bərpa olunduğu, qürurun geri qaytarıldığı, dirçəlişin mümkünlüyünü sübut edən müqəddəs məkandır. Tarix göstərdi ki, ədalət gec gələ bilər, amma mütləq gəlir. Xocalı bunun canlı sübutudur.