Bəzi tarixlər var ki, onlar sadəcə təqvimdə qeyd olunan gün deyil, bir xalqın taleyində açılmış sağalmaz yaranın simvoluna çevrilir. Azərbaycan üçün 26 fevral məhz belə günlərdəndir. Bu tarix Xocalı soyqırımının ildönümü kimi hər il yaddaşımızda yenidən canlanır, kollektiv xatirəmizdə dərin iz buraxmış faciəni xatırladır. Aradan onilliklər keçsə də, həmin gecənin soyuğu, qorxusu və itkilərin ağrısı hələ də milli yaddaşın ayrılmaz hissəsi olaraq yaşayır.
1992-ci ilin qarlı fevral gecəsində Xocalı sakinləri öz evlərini tərk edərkən təkcə canlarını deyil, bütün həyatlarını xilas etməyə çalışırdılar. Lakin onları gözləyən yol ümid yolu deyil, ölüm yolu oldu. Qarlı meşələrdə, dağ keçidlərində, açıq sahələrdə dinc insanlar pusquya salındı. O gecə yalnız insanlar deyil, bir şəhərin səsi, uşaqların gülüşü, ailələrin sabahı da susduruldu. Xocalı faciəsi statistik rəqəmlərlə ifadə olunsa da, onun əsl miqyası insan talelərində ölçülür.
Xocalıda baş verənlər müharibənin sərt reallıqlarını belə aşan qəddarlıq nümunəsi idi. Silahsız insanların öldürülməsi, ailələrin məhv edilməsi, əsir götürülənlərin taleyi, itkin düşənlərin uzun illər bilinməyən aqibəti bu hadisəni sadəcə hərbi toqquşma çərçivəsindən çıxarır. Buna görə də Xocalı hadisələri Azərbaycan cəmiyyətində yalnız milli faciə deyil, həm də insanlığa qarşı törədilmiş cinayət kimi qəbul olunur. Bu yanaşma Xocalını yalnız keçmiş hadisə deyil, bəşəri ədalət məsələsinə çevirir.
Faciənin yaddaşda yaşaması təsadüfi deyil. Xocalı Azərbaycan xalqının kollektiv xatirəsinə çevrilib. Hər il fevralın 26-da keçirilən anım mərasimləri, abidələr önünə qoyulan güllər, sükut dəqiqələri və yürüşlər təkcə keçmişi xatırlamaq deyil, həm də unutmağa imkan verməmək iradəsidir. Çünki unutmaq bəzən itkilərin ikinci dəfə yaşanması deməkdir. Xocalını xatırlamaq isə həm matəm, həm də mənəvi möhkəmlik aktıdır.
Xocalı həm də yaddaş və kimlik məsələsidir. Bir xalqın yaşadığı ağrını necə xatırlaması onun tarixə münasibətini müəyyənləşdirir. Bu mənada Xocalı faciəsi Azərbaycan cəmiyyətində milli birliyin və ortaq yaddaşın güclənməsinə təsir göstərən hadisələrdən biri kimi qəbul olunur. Faciə yaddaşı insanları birləşdirən mənəvi bağa çevrilir, keçmişin dərsi kimi gələcək nəsillərə ötürülür.
Son illərdə Xocalının yenidən qurulması və insanların doğma yurdlarına qayıdışı faciənin fonunda yeni bir ümid qatını formalaşdırır. Viran qalmış torpaqda həyatın yenidən canlanması tarix qarşısında ədalətin bərpası kimi qəbul olunur. Bu qayıdış yalnız coğrafi məkanın deyil, həm də mənəvi bağların bərpasıdır. İllərlə xatirələrdə yaşayan Xocalının yenidən real yaşayış məkanına çevrilməsi kollektiv yaddaş üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Yenidənqurma prosesində tikilən evlər, məktəblər və sosial obyektlər təkcə infrastruktur deyil, həm də yaddaşın davamlılığını simvolizə edir. Xocalıya qayıdan ailələr öz həyatlarını bərpa etməklə yanaşı, şəhərin itirilmiş ritmini də geri qaytarırlar. Bu proses faciənin unutdurulması deyil, əksinə, onun xatirəsi ilə birlikdə yaşamağın mümkün olduğunu göstərir. Beləliklə, Xocalı həm matəm, həm də dirçəliş məkanı kimi formalaşır.
Xocalı soyqırımı Azərbaycan xalqının yaddaşında sönməyən bir haray kimi yaşayır. Bu haray bizə insan həyatının dəyərini, sülhün əhəmiyyətini və tarixi yaddaşın qorunmasının vacibliyini xatırladır. Gələcək nəsillərin bu faciəni bilməsi və unutmaması yalnız keçmişə hörmət deyil, həm də gələcəyə məsuliyyətdir. Çünki yaddaş yalnız xatırlamaq deyil, həm də dərs çıxarmaq deməkdir.
Xocalı unudulmur. Çünki o, artıq təkcə bir şəhərin adı deyil – xalqın yaddaşına həkk olunmuş ağrının və ədalət çağırışının adıdır.
Xocalı yaddaşımızda yaşadıqca, tariximizin bu səhifəsi də həmişə danışacaq.

Sabunçu qəsəbəsi, 170 nömrəli tam ümumtəhsil məktəbinin
Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi Lalə Şükürova