Orbita MTK-nın rəhbəri Famil Bağırov - Azərbaycan xalqının tarixində elə hadisələr var ki, onlar təkcə müəyyən bir dövrün deyil, bütöv bir millətin taleyini müəyyən edən dönüş nöqtələrinə çevrilmişdir. 31 Mart – Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü də məhz belə faciəli və unudulmaz tarixlərdən biridir. Bu gün yalnız keçmişin ağrılarını xatırlamaq üçün deyil, həm də milli yaddaşın qorunması, tarixi ədalətin bərpası və gələcək nəsillərin düzgün məlumatlandırılması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu tarix, eyni zamanda, bir xalqın yaşadığı böyük ədalətsizliyin və ona qarşı yönəlmiş sistemli zorakılığın açıq ifadəsidir.

XIX əsrin əvvəllərindən başlayaraq Cənubi Qafqaz regionunda baş verən siyasi proseslər bölgənin taleyini kökündən dəyişmişdir. Çar Rusiyasının regionda həyata keçirdiyi siyasət, xüsusilə erməni əhalisinin Azərbaycan torpaqlarına kütləvi şəkildə köçürülməsi gələcəkdə baş verəcək münaqişələrin əsasını qoymuşdur. Bu köçürmə siyasəti sadəcə demoqrafik dəyişiklik yaratmaq məqsədi daşımırdı, eyni zamanda regionda etnik balansı dəyişərək müəyyən siyasi məqsədlərə xidmət edirdi. Bu prosesin nəticəsində bölgədə etnik qarşıdurmaların əsası qoyuldu və sonrakı illərdə bu gərginlik daha da dərinləşdi.

Bu gərginliyin ideoloji təməlində dayanan əsas amillərdən biri də millətçi dairələr tərəfindən irəli sürülən geniş ərazi iddiaları idi. Bu iddialar zaman keçdikcə daha aqressiv xarakter aldı və azərbaycanlılara qarşı sistemli zorakılıq aktlarının həyata keçirilməsinə zəmin yaratdı. XX əsrin əvvəllərində baş verən hadisələr, xüsusilə 1905–1907-ci illərdə yaşanan qarşıdurmalar bu siyasətin ilkin mərhələsi kimi qiymətləndirilə bilər. Lakin 1918-ci ildə baş verən hadisələr artıq bu prosesin ən pik və ən faciəli mərhələsi oldu.

1918-ci ilin mart-aprel aylarında baş verən qırğınlar öz qəddarlığı və miqyası ilə tarixə qara hərflərlə yazıldı. Bakı şəhərində başlanan hadisələr qısa müddətdə geniş ərazilərə yayıldı. Həmin dövrdə hakimiyyət uğrunda gedən mübarizədən istifadə edən silahlı dəstələr dinc azərbaycanlı əhaliyə qarşı hücumlara başladılar. Bu hücumlar nəticəsində minlərlə günahsız insan həyatını itirdi, evlər yandırıldı, yaşayış məntəqələri dağıdıldı. İnsanlar yalnız etnik mənsubiyyətinə görə qətlə yetirilirdi ki, bu da hadisələrin açıq şəkildə soyqırımı xarakteri daşıdığını göstərirdi.

Bu faciə yalnız Bakı ilə məhdudlaşmadı. Şamaxı, Quba, Zəngəzur, Qarabağ və digər bölgələrdə də eyni ssenari təkrarlanırdı. Şamaxıda yüzlərlə kənd dağıdılmış, minlərlə insan qətlə yetirilmişdir. Quba qəzasında isə sonradan aşkar edilən kütləvi məzarlıqlar həmin hadisələrin miqyasını və dəhşətini bir daha sübut edir. Zəngəzur və Qarabağ bölgələrində də əhali kütləvi şəkildə qırğınlara məruz qalmış, insanlar öz doğma yurdlarından didərgin düşmüşdür. Bu hadisələr bir daha göstərir ki, məqsəd yalnız ərazi nəzarəti deyil, eyni zamanda azərbaycanlıların həmin torpaqlardan tamamilə silinməsi idi.

Qırğınlar zamanı törədilən vəhşiliklər insanlıq anlayışına sığmayan səviyyədə idi. Qadınlar, uşaqlar və qocalar belə bu faciədən kənarda qalmadı. Məscidlər, məktəblər və digər mədəniyyət ocaqları dağıdıldı, xalqın tarixini və kimliyini əks etdirən abidələr məhv edildi. Bu, sadəcə fiziki məhv etmə deyil, həm də milli-mədəni irsə qarşı yönəlmiş sistemli hücum idi. Bu baxımdan 1918-ci il hadisələri yalnız bir hərbi qarşıdurma kimi deyil, həm də bir xalqın varlığına qarşı yönəlmiş genişmiqyaslı cinayət kimi qiymətləndirilməlidir.

Uzun illər ərzində bu hadisələrə obyektiv yanaşmaq mümkün olmadı. Sovet hakimiyyəti dövründə tarixi faktlar gizlədildi, hadisələrə siyasi qiymət verilmədi. Bu isə həm həqiqətlərin üzə çıxmasına mane oldu, həm də qurbanların xatirəsinin layiqincə yad edilməsinə imkan vermədi. Lakin Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra bu istiqamətdə ciddi dönüş baş verdi. Tarixi faktların araşdırılması, arxiv materiallarının üzə çıxarılması və bu hadisələrin beynəlxalq səviyyədə tanıdılması istiqamətində mühüm addımlar atıldı.

1998-ci ildə qəbul edilən mühüm qərar bu prosesin əsasını qoydu. 31 martın rəsmi olaraq Soyqırımı Günü kimi qeyd olunması dövlətin bu məsələyə verdiyi önəmin bariz nümunəsidir. Bu qərar təkcə keçmişə verilən qiymət deyil, həm də gələcəyə yönəlmiş bir mesaj idi – tarix unudulmamalı və təhrif edilməməlidir. Sonrakı illərdə aparılan araşdırmalar, xüsusilə Quba ərazisində aşkar edilən kütləvi məzarlıqlar bu faciənin real miqyasını bir daha ortaya qoydu.

Bu gün Azərbaycan dövləti soyqırımı həqiqətlərinin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması istiqamətində məqsədyönlü fəaliyyət göstərir. Beynəlxalq konfranslar, sərgilər, nəşrlər və sənədli filmlər vasitəsilə bu həqiqətlər geniş auditoriyaya təqdim olunur. Bu prosesdə diaspor təşkilatları və alimlər də mühüm rol oynayırlar. Tarixi həqiqətlərin düzgün təqdim olunması, saxta məlumatların qarşısının alınması və bu hadisələrə beynəlxalq hüquqi qiymətin verilməsi istiqamətində işlər davam etdirilir.

31 Mart – Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü yalnız keçmişin ağrısını xatırlatmaqla kifayətlənmir, eyni zamanda gələcək üçün mühüm mesaj verir. Bu tarix bizə milli birliyin, tarixə sahib çıxmağın və həqiqətləri qorumağın vacibliyini xatırladır. Tarixini unudan xalq gələcəyini təhlükə altına qoyur. Buna görə də bu faciənin yaddaşlarda yaşadılması və gələcək nəsillərə düzgün şəkildə çatdırılması hər birimizin borcudur.

Bu gün biz yalnız qurbanları anmırıq, eyni zamanda ədalətin bərpası uğrunda mübarizəmizi davam etdiririk. Azərbaycan xalqı bu faciəni unutmayıb və heç vaxt unutmayacaq. Bu tarix milli yaddaşımızın ayrılmaz hissəsi olaraq qalacaq və gələcək nəsillərə ötürüləcək.