“Meyvəli” Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyətinin rəhbəri Əbülfət Qocayev - Bəzən tarix yalnız yazılanlardan ibarət olmur, o, həm də susdurulan həqiqətlərin, gizlədilən faciələrin və unudulmağa məhkum edilən xatirələrin toplusudur. 31 Mart – Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü məhz belə susdurulmuş həqiqətlərin illər sonra yenidən səsləndiyi bir tarixdir. Bu gün, yalnız bir faciənin anılması deyil, həm də bir xalqın yaddaşının, kimliyinin və haqq səsinin yenidən dirçəlməsi kimi dəyərləndirilməlidir.

XX əsrin əvvəllərində dünya nizamı dəyişir, imperiyalar süqut edir, yeni siyasi xəritələr formalaşırdı. Bu mürəkkəb və qeyri-sabit dövrdə Cənubi Qafqaz regionu müxtəlif maraqların toqquşduğu həssas bir məkana çevrilmişdi. Bu şəraitdə dinc əhali ən böyük zərbə alan tərəf oldu. Siyasi ambisiyalar və ideoloji hədəflər insanların həyatından daha üstün tutuldu və bunun nəticəsində böyük faciələr baş verdi.

1918-ci ilin martında baş verən hadisələr təsadüfi qarşıdurmalar deyildi. Bu, əvvəlcədən düşünülmüş, planlaşdırılmış və müəyyən məqsədlərə xidmət edən genişmiqyaslı zorakılıq aktları idi. Bakı şəhərində başlayan hadisələr qısa müddətdə kütləvi qırğınlara çevrildi. Günahsız insanlar evlərində, küçələrdə, ibadət yerlərində amansızlıqla qətlə yetirildi. Şəhərin müxtəlif hissələrində baş verən dağıntılar yalnız maddi itki deyil, eyni zamanda mənəvi sarsıntı idi.

Bu hadisələrin ən ağır tərəfi onların qısa müddətdə geniş coğrafiyaya yayılması oldu. Şamaxı, Quba, Zəngəzur, Qarabağ və digər bölgələrdə də eyni aqibət yaşandı. Kəndlər yerlə-yeksan edildi, insanlar diri-diri yandırıldı, ailələr bir gecənin içində məhv oldu. Tarixi mənbələrdə qeyd olunan faktlar göstərir ki, bu qırğınlar ayrı-ayrı hadisələr deyil, vahid bir planın tərkib hissəsi idi.

Şamaxıda baş verənlər xüsusilə dəhşətli idi. Onlarla kənd tamamilə dağıdılmış, minlərlə insan həyatını itirmişdi. Quba qəzasında isə sonradan aşkarlanan kütləvi məzarlıqlar həmin faciənin real miqyasını ortaya qoydu. Bu məzarlıqlar sadəcə torpağın altına basdırılmış cəsədlər deyil, eyni zamanda gizlədilməyə çalışılan bir həqiqətin canlı sübutudur.

Zəngəzur və Qarabağ bölgələrində də vəziyyət fərqli deyildi. İnsanlar doğma yurdlarını tərk etməyə məcbur edilir, etnik təmizləmə siyasəti açıq şəkildə həyata keçirilirdi. Bu hadisələr nəticəsində minlərlə insan qaçqın və köçkün vəziyyətinə düşdü. Onların taleyi yalnız o dövrün deyil, sonrakı nəsillərin də həyatına təsir göstərdi.

Bu faciələrin yalnız fiziki deyil, həm də psixoloji və mədəni nəticələri oldu. Məscidlər, məktəblər, tarixi abidələr dağıdıldı, xalqın yaddaşı silinməyə çalışıldı. Bir millətin keçmişi, kökləri və kimliyi hədəf alındı. Bu isə göstərir ki, baş verənlər təkcə insanlara qarşı deyil, bütöv bir mədəniyyətə qarşı yönəlmiş hücum idi.

Uzun illər ərzində bu hadisələr haqqında danışmaq mümkün olmadı. Sovet dövründə tarix siyasi məqsədlərə uyğun şəkildə təqdim olunur, bir çox həqiqətlər gizlədilirdi. Bu isə qurbanların səsinin eşidilməməsinə, ədalətin gecikməsinə səbəb oldu. Lakin zaman keçdikcə susdurulan həqiqətlər yenidən üzə çıxmağa başladı.

Müstəqillik əldə edildikdən sonra Azərbaycan bu tarixi hadisələrə yenidən baxmaq imkanı qazandı. Arxivlər açıldı, tədqiqatlar aparıldı və illərlə gizlədilən faktlar üzə çıxarıldı. 31 martın rəsmi olaraq Soyqırımı Günü elan edilməsi bu istiqamətdə atılan ən mühüm addımlardan biri oldu. Bu qərar yalnız bir günün qeyd olunması deyil, həm də tarixə verilən obyektiv qiymət idi.

Sonrakı dövrdə aparılan araşdırmalar nəticəsində yeni faktlar aşkarlandı. Xüsusilə Quba ərazisində tapılan kütləvi məzarlıq bu hadisələrin miqyasını bir daha sübut etdi. Bu kimi tapıntılar tarixə əsaslanan həqiqətlərin inkaredilməz olduğunu göstərir və beynəlxalq ictimaiyyət üçün mühüm sübut rolunu oynayır.

Bu gün Azərbaycan dövləti bu həqiqətləri dünya ictimaiyyətinə çatdırmaq üçün sistemli fəaliyyət həyata keçirir. Beynəlxalq platformalarda keçirilən tədbirlər, elmi konfranslar, sənədli filmlər və nəşrlər bu istiqamətdə mühüm rol oynayır. Məqsəd yalnız məlumat vermək deyil, həm də bu hadisələrə hüquqi və siyasi qiymətin verilməsinə nail olmaqdır.

31 Mart – Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü bizə yalnız keçmişi xatırlatmır, həm də gələcək üçün məsuliyyət yükləyir. Bu tarix bizə göstərir ki, milli yaddaş qorunmalı, tarix saxtalaşdırılmamalı və həqiqətlər daim müdafiə olunmalıdır. Çünki tarixini qoruyan xalq gələcəyini də daha güclü qurur.

Bu gün biz yalnız itirilən canları yad etmirik, eyni zamanda onların xatirəsi qarşısında məsuliyyət daşıdığımızı anlayırıq. Bu məsuliyyət isə həqiqətləri qorumaq, onları gələcək nəsillərə ötürmək və belə faciələrin bir daha təkrarlanmaması üçün çalışmaqdır. 31 mart – susdurulmuş həqiqətlərin səsə çevrildiyi, yaddaşın yenidən dirçəldiyi bir gündür və bu səs heç vaxt susmayacaq.