“Medilux” klinikasının Plastik, estetik, rekonstruktiv cərrahı PhD Dr. Dilqəm Məhərrəmov - Azərbaycan xalqının çoxəsrlik tarixində dərin iz buraxmış faciələr içərisində 31 Mart – Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü xüsusi yer tutur. Bu tarix yalnız bir matəm günü deyil, həm də xalqımıza qarşı həyata keçirilmiş məqsədli və sistemli qırğın siyasətinin simvoludur. Hər il dövlət səviyyəsində qeyd olunan bu gün, həm keçmişin ağrılarını yad etmək, həm də tarixi həqiqətləri gələcək nəsillərə ötürmək baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. Bu faciə, bir xalqın yaddaşına həkk olunmuş və heç vaxt silinməyəcək bir dərs kimi qalır.

XIX əsrin əvvəllərindən etibarən Cənubi Qafqaz regionunda baş verən geosiyasi dəyişikliklər bölgənin etnik tərkibinə ciddi təsir göstərmişdir. Çar Rusiyasının həyata keçirdiyi məqsədli köçürmə siyasəti nəticəsində erməni əhalisinin Azərbaycan torpaqlarına yerləşdirilməsi gələcək qarşıdurmaların əsasını qoymuşdur. Bu proses təkcə demoqrafik dəyişikliklərlə kifayətlənməmiş, eyni zamanda ideoloji zəmin formalaşdırmışdır. “Böyük Ermənistan” ideyası məhz bu zəmin üzərində inkişaf etdirilmiş və regionda uzunmüddətli münaqişələrin səbəblərindən birinə çevrilmişdir.

Bu ideyanın həyata keçirilməsi istiqamətində erməni millətçi dairələri müxtəlif dövrlərdə azərbaycanlılara qarşı zorakılıq, deportasiya və qırğınlar törətmişdir. 1905–1907-ci illərdə baş verən hadisələr bu siyasətin ilk böyük təzahürlərindən biri olmuşdur. Lakin 1918-ci ilin mart-aprel aylarında baş verən hadisələr öz miqyasına və qəddarlığına görə daha ağır və faciəli olmuşdur. Bu hadisələr artıq tək-tək zorakılıq aktları deyil, planlı şəkildə həyata keçirilən genişmiqyaslı soyqırımı siyasəti idi.

1918-ci ilin martında Bakı Sovetinin rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərən daşnak-bolşevik silahlı birləşmələri tərəfindən azərbaycanlılara qarşı kütləvi qırğınlar törədildi. Bakı şəhərində və ətraf ərazilərdə minlərlə günahsız insan yalnız etnik və dini mənsubiyyətinə görə amansızlıqla qətlə yetirildi. Qısa müddət ərzində şəhər viran qoyuldu, evlər dağıdıldı, ailələr parçalandı. Bu hadisələr insanlıq tarixinin ən acı səhifələrindən biri kimi yadda qaldı.

Qırğınlar bununla məhdudlaşmadı və qısa müddətdə Azərbaycanın digər bölgələrinə də yayıldı. Şamaxı qəzasında yüzlərlə kənd yandırıldı, minlərlə insan öldürüldü. Quba qəzasında 122 kənd yerlə-yeksan edildi və minlərlə dinc sakin qətlə yetirildi. Qarabağ, Zəngəzur və İrəvan quberniyasında da eyni ssenari davam etdirildi. İnsanlar doğma torpaqlarından didərgin salındı, yüzlərlə yaşayış məntəqəsi xəritədən silindi. Bu faktlar bir daha sübut edir ki, baş verənlər təsadüfi deyil, sistemli şəkildə həyata keçirilmiş soyqırımı idi.

Bu faciənin ən ağır tərəflərindən biri isə mülki əhaliyə qarşı törədilən vəhşiliklər idi. Qadınlar, uşaqlar və qocalar belə bu qırğınlardan xilas ola bilmədi. Məscidlər, məktəblər və mədəni abidələr dağıdıldı, xalqın tarixi-mədəni irsi məhv edildi. Bu, yalnız fiziki məhvetmə deyil, eyni zamanda bir xalqın kimliyinə və yaddaşına qarşı yönəlmiş hücum idi.

Sovet hakimiyyəti illərində bu hadisələrə obyektiv qiymət verilmədi, əksinə, tarixi həqiqətlər uzun müddət gizli saxlanıldı. Bu, təkcə keçmişin unudulmasına deyil, həm də ədalətin gecikməsinə səbəb oldu. Lakin Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra bu istiqamətdə ciddi addımlar atılmağa başlandı və tarixə yenidən obyektiv yanaşma imkanı yarandı.

1998-ci ildə Ümummilli Lider Heydər Əliyevin imzaladığı fərmanla 31 mart rəsmi olaraq Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü elan edildi. Bu qərar, uzun illər gizli qalan həqiqətlərin dövlət səviyyəsində tanınması baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb etdi. Daha sonra bu siyasət davam etdirilərək yeni araşdırmalar aparıldı, arxiv sənədləri üzə çıxarıldı və bu hadisələrin beynəlxalq səviyyədə tanıdılması istiqamətində mühüm işlər görüldü.

Xüsusilə Quba ərazisində aşkar edilən kütləvi məzarlıq bu hadisələrin miqyasını və dəhşətini bir daha sübut etdi. Quba Soyqırımı Memorial Kompleksinin yaradılması isə bu faciənin yaddaşlarda yaşadılması və gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından mühüm addım oldu. Bu kimi təşəbbüslər tariximizin unudulmaması və həqiqətlərin qorunması üçün böyük əhəmiyyət daşıyır.

Müasir dövrdə Azərbaycan dövləti soyqırımı həqiqətlərinin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması istiqamətində ardıcıl fəaliyyət göstərir. Xarici ölkələrdə keçirilən tədbirlər, nəşr olunan kitablar, sənədli filmlər və elmi araşdırmalar bu istiqamətdə mühüm rol oynayır. Eyni zamanda diaspor təşkilatları və vətəndaş cəmiyyəti institutları da bu prosesdə fəal iştirak edirlər.

31 Mart – Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü yalnız keçmişi xatırlamaq deyil, həm də gələcək üçün dərs çıxarmaq günüdür. Bu tarix bizə milli birliyin, dövlətçiliyin və tarixə sahib çıxmağın vacibliyini bir daha xatırladır. Tarixi unutmaq, onu təkrarlamaq təhlükəsini artırır. Buna görə də bu hadisələrin yaddaşlarda yaşadılması hər bir vətəndaşın borcudur.

Azərbaycan xalqı bu faciəni heç vaxt unutmayacaq. Bu gün həm şəhidlərin ruhuna ehtiram, həm də tarixi ədalətin bərpası uğrunda aparılan mübarizənin simvoludur. Tarixin bu qanlı səhifəsi gələcək nəsillərə bir xəbərdarlıq, bir dərs və bir yaddaş kimi ötürülməlidir.