Respublika Neyrocərrahiyyə Xəstəxanasının direktoru Fərhad Həsənov - Bəzi tarixlər var ki, onlar sadəcə keçmişdə baş vermiş hadisələrin xronologiyası deyil, bütöv bir xalqın taleyinə həkk olunmuş acı xatirələrdir. 31 Mart – Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü də məhz belə tarixlərdəndir. Bu gün, bir tərəfdən kədər və hüznlə xatırlanan faciələrin simvolu, digər tərəfdən isə milli yaddaşın, dirənişin və ədalət axtarışının ifadəsidir. Bu tarix, Azərbaycan xalqının keçdiyi ağır sınaqları və bu sınaqlardan çıxaraq formalaşan güclü iradəsini əks etdirir.

XX əsrin əvvəllərində dünya böyük siyasi və geosiyasi dəyişikliklər yaşayırdı. Bu dəyişikliklər imperiyaların süqutu, yeni dövlətlərin yaranması və ideoloji qarşıdurmaların artması ilə müşayiət olunurdu. Cənubi Qafqaz regionu isə bu proseslərin ən həssas nöqtələrindən biri idi. Burada müxtəlif maraqların toqquşması, siyasi boşluqların yaranması və idarəetmə zəifliyi dinc əhali üçün böyük təhlükə yaradırdı. Bu qeyri-sabit mühitdə baş verən hadisələr isə sonradan faciəvi nəticələrə gətirib çıxardı.

1918-ci ilin mart-aprel aylarında baş verən qırğınlar bu mürəkkəb proseslərin ən acı nəticələrindən biri oldu. Bakı şəhərində başlanan hadisələr qısa müddətdə kütləvi zorakılığa çevrildi. İnsanlar yalnız kimliklərinə görə hədəf seçilir, evlər dağıdılır, küçələr qan gölünə dönürdü. Bu hadisələr təkcə fiziki məhv etmə deyil, eyni zamanda insanların ruhunda dərin yaralar açan bir faciə idi.

Faciənin miqyası genişlənərək Azərbaycanın müxtəlif bölgələrini əhatə etdi. Şamaxı, Quba, Qarabağ, Zəngəzur və digər ərazilərdə baş verən qırğınlar eyni qəddarlıqla həyata keçirilirdi. Şamaxıda yüzlərlə kənd dağıdılmış, minlərlə insan həyatını itirmişdi. Quba qəzasında baş verən hadisələr isə xüsusilə dəhşətli idi və sonralar aşkar edilən kütləvi məzarlıqlar bu faciənin miqyasını açıq şəkildə ortaya qoydu.

Zəngəzur və Qarabağ bölgələrində də əhali ağır sınaqlarla üzləşdi. İnsanlar öz doğma torpaqlarından didərgin düşür, illərlə qurduqları həyat bir anda məhv olurdu. Bu hadisələr yalnız bir dövrün deyil, sonrakı nəsillərin də həyatına təsir göstərən ağır nəticələr doğurdu. Bu baxımdan 1918-ci il hadisələri regional tarixdə uzunmüddətli təsirə malik olan dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirilə bilər.

Bu qırğınlar zamanı törədilən vəhşiliklər insanlıq anlayışına tamamilə zidd idi. Qadınlar, uşaqlar və qocalar belə bu zorakılıqdan kənarda qalmadı. Məscidlərin, məktəblərin və digər mədəniyyət ocaqlarının dağıdılması isə yalnız fiziki deyil, həm də mənəvi bir məhvetmə siyasətinin həyata keçirildiyini göstərir. Bu, bir xalqın tarixini, kimliyini və yaddaşını silmək cəhdi idi.

Uzun illər ərzində bu hadisələr barədə danışmaq və onları araşdırmaq mümkün olmadı. Sovet hakimiyyəti dövründə tarixi faktlar ya gizlədildi, ya da təhrif edildi. Bu isə qurbanların xatirəsinin layiqincə yad edilməsinə və hadisələrə ədalətli qiymətin verilməsinə mane oldu. Lakin müstəqillik əldə edildikdən sonra bu sahədə ciddi dəyişikliklər baş verdi.

Müstəqil Azərbaycan dövləti tarixə obyektiv yanaşmanı təmin etmək üçün genişmiqyaslı araşdırmalara başladı. Arxiv sənədləri üzə çıxarıldı, yeni faktlar əldə edildi və bu hadisələrin real miqyası daha aydın şəkildə müəyyənləşdirildi. 31 martın rəsmi olaraq Soyqırımı Günü kimi qeyd olunması bu istiqamətdə atılmış mühüm addımlardan biri oldu. Bu qərar, tarixi həqiqətlərin dövlət səviyyəsində tanınmasının göstəricisi idi.

Sonrakı illərdə aparılan tədqiqatlar və aşkar edilən yeni sübutlar bu faciənin miqyasını daha da aydın göstərdi. Xüsusilə Quba ərazisində tapılan kütləvi məzarlıq, baş verən hadisələrin sadəcə rəqəmlərlə deyil, real insan taleləri ilə ölçüldüyünü sübut etdi. Bu faktlar, beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətinə təqdim edilərək tarixi həqiqətlərin tanınmasına xidmət edir.

Bu gün Azərbaycan dövləti soyqırımı həqiqətlərinin dünya miqyasında tanıdılması istiqamətində ardıcıl və məqsədyönlü fəaliyyət həyata keçirir. Beynəlxalq konfranslar, sərgilər, elmi nəşrlər və sənədli filmlər vasitəsilə bu hadisələr geniş auditoriyaya çatdırılır. Eyni zamanda diaspor təşkilatları və tədqiqatçılar da bu prosesdə mühüm rol oynayır.

31 Mart – Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü yalnız bir anım günü deyil, həm də bir dərs, bir xəbərdarlıq və bir məsuliyyət günüdür. Bu tarix bizə göstərir ki, tarix unudulmamalı, həqiqətlər qorunmalı və gələcək nəsillərə düzgün şəkildə çatdırılmalıdır. Çünki yalnız tarixini bilən və onu qoruyan xalq gələcəyini möhkəm qurmağa qadirdir.

Bu gün Azərbaycan xalqı bu faciəni yalnız xatırlamır, eyni zamanda ondan nəticə çıxarır. Milli birlik, dövlətçilik və ədalət uğrunda mübarizə bu tarixdən doğan əsas dəyərlərdir. 31 mart – zamanın sınağından keçmiş, lakin heç vaxt unudulmayan bir həqiqətin simvoludur. Bu həqiqət yaşayır və yaşadılacaq.