“M.F.Axundov adına Azərbaycan Milli Kitabxanasının direktoru, professor Kərim Tahirov - Tarix bəzən sevinc və qələbələrlə deyil, ağrı, itki və faciələrlə yazılır. 1918-ci ilin mart hadisələri də Azərbaycan xalqının yaddaşında məhz belə ağır və sarsıdıcı səhifələrdən biri kimi qalır. Bu hadisələr zaman keçdikcə unudulmaq əvəzinə daha dərindən dərk olunur, xalqın kollektiv yaddaşında daha da möhkəmlənir. Çünki bu, sadəcə bir dövrün faciəsi deyil, bütöv bir millətin taleyinə yazılmış acı bir həqiqətdir.

1918-ci ilin mart-aprel aylarında baş verən hadisələr Azərbaycan xalqının tarixində ən ağır sınaqlardan biri oldu. Bu hadisələr zamanı minlərlə insan yalnız milli kimliyinə görə qətlə yetirildi. İnsanların dini, etnik mənsubiyyətinə görə hədəf alınması bu hadisələrin nə qədər qəddar və amansız olduğunu açıq şəkildə göstərir. Bu, insanlıq tarixində silinməz qara ləkələrdən biri kimi yadda qaldı.

Həmin dövrdə regionda baş verən siyasi proseslər vəziyyəti daha da ağırlaşdırmışdı. Bir tərəfdən imperiyaların süqutu, digər tərəfdən isə hakimiyyət uğrunda gedən mübarizə bölgədə xaos və qeyri-sabitlik yaratmışdı. Dövlət idarəçiliyinin zəifləməsi, qanunun işləməməsi isə dinc əhalini tamamilə müdafiəsiz vəziyyətdə qoymuşdu.

Bu qeyri-sabit vəziyyətdən istifadə edən silahlı qüvvələr azərbaycanlılara qarşı planlı hücumlara başladılar. Bu hücumlar təsadüfi deyil, əvvəlcədən düşünülmüş və sistemli şəkildə həyata keçirilən zorakılıq aktları idi. Məqsəd yalnız ərazi əldə etmək deyil, eyni zamanda yerli əhalini qorxutmaq, məhv etmək və onları öz torpaqlarından uzaqlaşdırmaq idi.

Bakıda başlayan hadisələr faciənin ən ağır mərhələlərindən biri oldu. Şəhərdə baş verən qırğınlar qısa zaman ərzində geniş vüsət aldı. Küçələrdə qan axdı, insanlar evlərində, ailələrinin gözü qarşısında qətlə yetirildi. Şəhərin sosial həyatı iflic oldu, insanlar qorxu içində yaşamağa məcbur edildi.

Bakıdakı hadisələr təkcə fiziki dağıntılarla deyil, həm də insanların psixoloji vəziyyətinə vurulan zərbə ilə yadda qaldı. İnsanlar öz doğma şəhərlərində belə özlərini təhlükəsiz hiss etmirdilər. Hər an ölüm qorxusu ilə yaşamaq isə bu faciənin ən ağır tərəflərindən biri idi.

Qısa müddət ərzində bu qırğınlar digər bölgələrə də yayıldı. Şamaxı, Quba, Qarabağ və ətraf ərazilər də bu faciənin qurbanına çevrildi. Bu bölgələrdə baş verən hadisələr daha geniş miqyas aldı və daha çox insanın həyatına son qoydu.

Şamaxıda yüzlərlə kənd yerlə-yeksan edildi. Tarixi abidələr, məscidlər, mədəni irs nümunələri məhv edildi. Bu, təkcə insanlara qarşı deyil, həm də xalqın tarixinə və mədəniyyətinə qarşı yönəlmiş bir vandalizm idi.

Qubada isə baş verən hadisələr xüsusi qəddarlığı ilə seçildi. Sonradan aşkar olunan kütləvi məzarlıqlar bu faciənin miqyasını bütün dünyaya nümayiş etdirdi. Bu məzarlıqlar susan, lakin hər şeyi danışan tarix idi.

Kəndlərin yandırılması, evlərin dağıdılması insanların həyatını alt-üst etdi. Minlərlə insan bir gecənin içində evsiz qaldı. İnsanlar doğma torpaqlarını tərk etməyə məcbur oldu, qaçqın və köçkün həyatına sürükləndi.

Ailələrin parçalanması isə bu faciənin ən ağır nəticələrindən biri oldu. Uşaqlar valideynlərini, valideynlər övladlarını itirdi. Bu itkilər yalnız fiziki deyil, həm də dərin mənəvi yaralar açdı.

Bu hadisələr nəticəsində Azərbaycan xalqı təkcə insan itkisi ilə deyil, həm də sosial və mənəvi baxımdan böyük zərbə aldı. Bir çox ailələr tamamilə məhv oldu, nəsillər yarımçıq qaldı.

1918-ci ilin mart hadisələri bir xalqın yaddaşına vurulan silinməz yara oldu. Bu yara zamanla sağalmadı, əksinə, hər nəsil bu ağrını daha dərindən hiss etdi.

Təəssüf ki, uzun illər bu hadisələr haqqında həqiqətləri açıq şəkildə danışmaq mümkün olmadı. Sovet dövründə bu faciə gizlədildi, tarixi faktlar təhrif olundu və susduruldu.

Lakin xalqın yaddaşını susdurmaq mümkün olmadı. İnsanlar bu faciəni öz xatirələrində yaşatdı, nəsildən-nəslə ötürdü.

Azərbaycan müstəqillik qazandıqdan sonra bu hadisələrə yenidən baxıldı. Tarixi sənədlər araşdırıldı, həqiqətlər üzə çıxarıldı və bu faciəyə hüquqi-siyasi qiymət verildi.

31 martın rəsmi olaraq Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü kimi qeyd olunması bu istiqamətdə atılmış ən mühüm addımlardan biri oldu. Bu, həm də dünya ictimaiyyətinə bu həqiqətlərin çatdırılması üçün mühüm platformaya çevrildi.

Bu gün biz bu hadisələri xatırlayaraq yalnız keçmişə nəzər salmırıq. Eyni zamanda bu tarixdən dərs çıxarır, gələcəyimizi daha möhkəm və güclü qurmaq üçün nəticələr əldə edirik.

Bu faciə bizə göstərir ki, birlik, həmrəylik və güclü dövlət hər bir xalq üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Keçmişin acıları gələcəyin səhvlərindən qorunmaq üçün ən böyük dərsdir.

1918-ci ilin mart hadisələri Azərbaycan xalqının yaddaşında əbədi yaşayacaq. Bu tarix heç vaxt unudulmayacaq, əksinə hər il daha böyük ehtiramla yad ediləcək və gələcək nəsillərə ötürüləcək.