Məhkəmə-Tibbi Ekspertiza və Patoloji Anatomiya Birliyinin direktoru, T.e.d.; professor Ədalət Həsənov - Azərbaycan tarixində elə faciələr vardır ki, zaman keçsə də, nəsillər dəyişsə də, həmin hadisələrin ağrısı xalqın qəlbindən silinmir. Bu hadisələr təkcə tarix kitablarında yazılan fakt deyil, həm də bir millətin qan yaddaşıdır. Xocalı soyqırımı da məhz belə faciələrdəndir – unudulması mümkün olmayan, hər bir azərbaycanlının qəlbində sağalmaz yara kimi yaşayan bir dərddir.

1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə erməni silahlı birləşmələri Xocalı şəhərində dinc əhaliyə qarşı misli görünməmiş vəhşilik törətdilər. Qadınlar, uşaqlar, qocalar xüsusi amansızlıqla qətlə yetirildi, ailələr məhv edildi, insanlar əsir götürüldü və işgəncələrə məruz qaldı. Bu hadisə təkcə Azərbaycan xalqına qarşı deyil, bütövlükdə insanlığa qarşı törədilmiş ağır cinayət idi.

Xocalı faciəsi müasir dövrün ən dəhşətli humanitar cinayətlərindən biri kimi tarixə həkk olunmuşdur. Bu soyqırımı planlı şəkildə həyata keçirilmiş, məqsəd azərbaycanlı əhalini qorxu və vahimə içində torpaqlarından didərgin salmaq olmuşdur. Xocalıda baş verənlər bir daha göstərdi ki, müharibənin ən böyük qurbanı hər zaman dinc insanlar olur.

Təəssüf ki, faciədən dərhal sonra hadisəyə lazımi hüquqi-siyasi qiymət verilmədi. Həmin dövrdə ölkəyə rəhbərlik edən şəxslərin laqeyd münasibəti xalqın ağrısını daha da artırdı. Xocalı həqiqətlərinin dünyaya çatdırılması istiqamətində ciddi addımlar atılmadı və bu da beynəlxalq ictimaiyyətin hadisəyə obyektiv yanaşmasını çətinləşdirdi.

Lakin həmin çətin dövrdə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali Məclisinin Sədri vəzifəsində çalışan Ümummilli Lider Heydər Əliyev Xocalı soyqırımına ilk siyasi qiyməti verən dövlət xadimi oldu. O, Naxçıvanda xüsusi bəyanatla çıxış edərək bu faciəni kəskin şəkildə pislədi və günahkarların məsuliyyətə cəlb olunmasını tələb etdi. Bu, xalqın haqq səsinin ilk rəsmi ifadəsi idi.

1993-cü ildə Heydər Əliyevin yenidən siyasi hakimiyyətə qayıdışından sonra Xocalı soyqırımına dövlət səviyyəsində hüquqi-siyasi qiymət verildi. 1994-cü ilin fevralında Milli Məclis “Xocalı Soyqırımı Günü haqqında” Qərar qəbul etdi və fevralın 26-sı hər il Xocalı Soyqırımı Günü elan olundu. Bununla da faciə dövlət yaddaşında əbədi yer aldı.

1997-ci il fevralın 25-də imzalanmış Sərəncama əsasən hər il fevralın 26-sı saat 17:00-da ölkə üzrə bir dəqiqəlik sükut elan edilir. Bu sükut sadəcə formal mərasim deyil, bu, bir xalqın şəhidlərinə ehtiramı, itirilmiş canlara duyulan sonsuz hörmət və ədalətə olan inamın ifadəsidir.

Xocalı həqiqətlərinin beynəlxalq aləmdə tanıdılması istiqamətində də mühüm işlər görüldü. Müxtəlif ölkələrdə anım mərasimləri keçirildi, sənədli filmlər hazırlandı, konfranslar təşkil olundu. Məqsəd dünya ictimaiyyətinə bu qanlı faciənin əsl mahiyyətini çatdırmaq idi.

İllər keçsə də, Xocalı yarası sağalmadı. Hər fevral ayında xalq yenidən o gecəyə qayıdır, şəhidlərin xatirəsini göz yaşları ilə yad edir. Bu faciə Azərbaycan xalqının birliyini daha da möhkəmləndirdi və torpaq uğrunda mübarizə əzmini gücləndirdi.

2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan və 44 gün davam edən Vətən müharibəsi xalqımızın iradəsinin, ordumuzun gücünün və dövlətimizin qətiyyətinin təntənəsi oldu. Azərbaycan Ordusu işğal altındakı torpaqları azad etdi və illərdir gözlənilən ədalət bərpa olundu.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Ali Baş Komandan İlham Əliyev rəhbərliyi ilə qazanılan Zəfər təkcə hərbi qələbə deyil, həm də tarixi ədalətin bərpası idi. Xocalı qurbanlarının ruhu qarşısında verilmiş söz yerinə yetirildi.

2023-cü ilin sentyabrın 19-20-də keçirilmiş lokal xarakterli antiterror tədbirləri nəticəsində Qarabağdakı qanunsuz separatçı rejimin mövcudluğuna son qoyuldu. Bununla da Azərbaycan öz suverenliyini tam bərpa etdi və ölkənin ərazi bütövlüyü təmin olundu.

Oktyabrın 15-də Prezident İlham Əliyevin Xocalı şəhərində Dövlət Bayrağını ucaltması tariximizin ən qürurverici anlarından biri oldu. O bayraq təkcə dövlət rəmzi deyil, həm də Xocalı şəhidlərinin qanı bahasına əldə edilmiş azadlığın rəmzidir.

Prezident İlham Əliyevin “Biz onların cavabını döyüş meydanında verdik, bütün şəhidlərimizin qisasını aldıq, onların qanları yerdə qalmadı” sözləri xalqın qəlbində xüsusi yer tutdu. Bu ifadə həm ədalətin bərpasının, həm də milli qürurun təcəssümüdür.

Bu gün Xocalı artıq yalnız soyqırımı şəhəri kimi deyil, həm də dirçəliş və qayıdış şəhəri kimi tanınır. Uzun illər xarabalığa çevrilmiş ərazilərdə yenidən həyat canlanır, yeni infrastruktur layihələri həyata keçirilir.

Xocalı şəhərinin Baş Planı hazırlanaraq genişmiqyaslı quruculuq işlərinə start verilib. Müasir yaşayış kompleksləri, sosial obyektlər, məktəblər, xəstəxanalar və mədəniyyət mərkəzləri inşa edilir. Şəhər müasir standartlara uyğun şəkildə yenidən qurulur.

Ağdam–Xankəndi–Şuşa marşrutu üzərində yerləşən Xocalı strateji baxımdan mühüm mövqeyə malikdir. Hava limanının mövcudluğu və nəqliyyat xətlərinin inkişafı şəhərin həm iqtisadi, həm də turizm potensialını artırır.

Zəngin tarixi irsə malik olan Xocalı gələcəkdə regionun mühüm mədəniyyət və turizm mərkəzlərindən birinə çevriləcək. Burada həm tarix qorunacaq, həm də müasir həyat qurulacaq.

Artıq 2026-cı ildəyik və Xocalı sakinləri mərhələli şəkildə doğma torpaqlarına qayıdırlar. Uzun illərin həsrətindən sonra insanlar öz ata-baba yurdlarında yeni həyata başlayırlar. Bu qayıdış sadəcə köç deyil, həm də milli ləyaqətin, səbrin və inamın qələbəsidir.

Xocalı bu gün həm faciənin, həm də zəfərin simvoludur. O, bir tərəfdən qan yaddaşımızın sarsılmaz abidəsi, digər tərəfdən isə dirçəlişin və əbədi qayıdışın möhtəşəm rəmzidir. Azərbaycan xalqı Xocalını heç vaxt unutmayacaq – nə onun ağrısını, nə də onun azadlıqla bitən mübarizəsini.