AMEA Sosial Xidmətlər şöbəsinin müdiri Professor Elton Məmmədov - 2024-cü il 26 fevral tarixində Xocalı soyqırımı qurbanlarının xatirəsi ilk dəfə olaraq artıq işğaldan azad olunmuş Xocalı şəhərində anıldı. Bu tarix yalnız bir anım günü deyil, həm də Azərbaycan xalqının haqq və ədalət uğrunda mübarizəsinin simvoluna çevrildi. Həmin gün ölkə prezidenti cənab İlham Əliyev Xocalı şəhərində Xocalı Soyqırımı Memorialının təməlini qoydu və bununla bir daha göstərdi ki, dövlətimiz tariximizin ağrılı səhifələrini unutmur və onları gələcək nəsillərə ötürür.

Cənab Prezidentin çıxışı zamanı vurğuladığı kimi, bu memorialın layihəsi əslində çoxdan hazır idi. Lakin onun inşası hər dəfə təxirə salınırdı. Səbəb sadə idi – dövlətimizin başçısı bilirdi ki, zaman gələcək, Azərbaycan xalqı öz torpaqlarına tamamilə qayıdacaq və o zaman bu abidə milli yaddaşımızın layiqincə simvolu olacaq. Bu uzaqgörənlik və strateji baxış dövlətimizin sabitliyi və gələcəyi üçün vacib bir addım idi.

2003–2020-ci illər ərzində cənab İlham Əliyev bütün dövlət potensialını Xocalı və digər işğal olunmuş torpaqların azad olunması istiqamətində səfərbər etmişdi. Onun bu məqsədyönlü fəaliyyəti sayəsində Azərbaycan iqtisadi, hərbi və diplomatik sahələrdə gücünü artırdı, nəticədə 2020-ci ilin sentyabr-noyabr aylarında baş verən Vətən müharibəsi uzun illər hazırlanan planların möhtəşəm nəticəsi oldu.

Xocalı faciəsi dünya ictimaiyyətində hələ də layiq olduğu qiyməti almasa da, Azərbaycanın “Xocalıya ədalət!” çağırışı öz təsirini göstərdi. Hazırda 18 ölkə bu faciəni soyqırımı kimi tanıyıb, lakin dünya siyasətində böyük dövlətlərin hələ də bu qanlı cinayəti qəbul etməməsi təəssüf doğurur. Bu isə bir daha göstərir ki, bəzən ədalətin təmin olunması yalnız güclü və qərarlı dövlət siyasəti ilə mümkündür.

Dövlətimizin, ictimai təşkilatların və xaricdə yaşayan soydaşlarımızın Xocalı soyqırımını dünyaya tanıtmaq üçün göstərdiyi səylər misilsizdir. Bu istiqamətdə Heydər Əliyev Fondunun fəaliyyəti xüsusi qeyd olunmalıdır. Fondun təşəbbüsü ilə həyata keçirilmiş “Xocalıya ədalət!” kampaniyası çərçivəsində dünya miqyasında təqdimatlar, sərgilər və nəşrlər təşkil olunmuş, bu faciə haqqında məlumatın beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması istiqamətində mühüm işlər görülmüşdür.

Lakin ermənilərin xarici ölkələrdəki riyakar himayədarları Xocalı soyqırımını törədənləri müdafiə etməkdən əl çəkmirlər. Buna görə də Azərbaycan dövlətinin öz ədalətini bərpa etməsi labüddür. İkinci Qarabağ müharibəsi nəticəsində 30 il ərzində işğal altında qalan torpaqlarımızın böyük hissəsi azad edildi və digər ərazilər isə 2025-ci ilin sentyabr ayında düşməndən tamamilə təmizləndi.

Möhtərəm Prezidentin dediyi kimi, Xocalısız və Xankəndisiz Azərbaycanın qələbəsi heç zaman tam sayıla bilməzdi. Çünki Xocalı faciəsi Azərbaycan xalqının qəlbində dərin yaralar açmışdır. Bu şəhər azad olunmadan qəlbimizdəki ağrılar tamamilə sağalmağa bilərdi.

2023-cü il oktyabrın 15-də cənab İlham Əliyev Xocalıda Azərbaycan Bayrağını qaldıraraq, düşmənə açıq bir mesaj verdi: erməni faşizmi və separatizm Azərbaycanın torpaqlarında bundan sonra baş qaldıra bilməyəcəkdir. Bu həm tarixi, həm də simvolik bir zəfərdir.

2026-cı ilə gəldikdə, Xocalı sakinləri artıq mərhələli şəkildə doğma torpaqlarına qayıdırlar. Onların bu qayıdışı yalnız fiziki bir dönüş deyil, həm də milli yaddaşın, ailə dəyərlərinin və mədəniyyətin bərpasıdır.

Hər mərhələli qayıdış, yeni evlərin tikintisi və sosial infrastrukturların bərpası Xocalı sakinlərinin həyatını normallaşdırmaq üçün böyük önəm daşıyır. Məktəblər, xəstəxanalar, sosial mərkəzlər artıq fəaliyyətə başlayır və bu da gələcək nəsillərin sağlam böyüməsi üçün zəmin yaradır.

Xocalıya qayıdan insanlar, illərlə həsrətində olduqları torpaqlara ayaq basarkən, həm də ruhən özlərini azad hiss edirlər. Bu qayıdış, Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin və xalq birliyinin əyani nümunəsidir.

Dövlətin həyata keçirdiyi infrastruktur layihələri sayəsində yollar, körpülər və kommunal sistemlər yenidən qurulur. Bu da həm iqtisadiyyatın bərpasına, həm də sosial həyatın normallaşmasına böyük töhfə verir.

Xocalı şəhərinin yenidən qurulması təkcə şəhərsalma məsələsi deyil, həm də milli kimliyin bərpasıdır. Tarixi abidələr, muzeylər və mədəniyyət mərkəzləri sakinlərin və gələcək nəsillərin yaddaşında Xocalının önəmini qoruyacaqdır.

Hər bir ailənin geri dönməsi həm də Azərbaycanın haqq və ədalət uğrunda mübarizəsinin nəticəsidir. Xocalı sakinlərinin qayıdışı xalqın həmrəyliyini və milli ruhun gücünü nümayiş etdirir.

Dövlət başçısının rəhbərliyi ilə həyata keçirilən bu siyasət, həm də beynəlxalq ictimaiyyətə mesaj verir ki, Azərbaycan öz torpaqlarını qorumaqda qətiyyətlidir.

Xocalının mərhələli bərpası prosesində həm yerli, həm də xarici mütəxəssislər iştirak edir, bu da layihələrin keyfiyyətini təmin edir. Sosial infrastrukturun modernləşdirilməsi və müasir texnologiyaların tətbiqi şəhərin gələcək inkişafını təmin edir.

Eyni zamanda, Xocalıya qayıdan ailələr üçün psixoloji dəstək proqramları da hazırlanır. Bu proqramlar, faciənin yaratdığı emosional yaraların sağalmasına və normal həyatın bərpasına kömək edir.

Gələcək nəsillər üçün məktəblərdə Xocalı soyqırımı ilə bağlı tədris proqramları hazırlanır. Bu, uşaqlara tariximizi öyrətməklə yanaşı, onlarda milli şüurun formalaşmasına da xidmət edir.

Xocalının bərpası həm də iqtisadi canlanmanı gətirir. Yeni iş yerləri açılır, kənd təsərrüfatı, sənaye və turizm sahələrində inkişaf imkanları artır.

Azərbaycanın Xocalıya mərhələli qayıdışı yalnız şəhərin fiziki bərpası deyil, həm də milli birliyin, ədalətin və azadlığın simvoludur. Bu proses, gələcəkdə digər işğal edilmiş torpaqların bərpası üçün də nümunə təşkil edir.

Nəticədə, Xocalı yalnız bir şəhər deyil, həm də Azərbaycan xalqının iradəsinin, döyüş ruhunun və tarixi haqqının əyani göstəricisidir. Bu şəhərin yenidən dirçəldilməsi, ədalətin bərpasının simvolu olaraq tarixdə əbədi qalacaqdır.