Azərbaycan Respublikası ilə Amerika Birləşmiş Ştatları (ABŞ) arasında münasibətlər müstəqillik dövründən etibarən formalaşaraq siyasi, iqtisadi, enerji, təhlükəsizlik və humanitar sahələri əhatə edən çoxşaxəli əməkdaşlıq səviyyəsinə yüksəlmişdir. Bu əlaqələr həm regional geosiyasi proseslərin, həm də qlobal enerji və təhlükəsizlik maraqlarının təsiri altında inkişaf etmişdir. Məqalədə Azərbaycan–ABŞ münasibətlərinin əsas mərhələləri, əməkdaşlıq sahələri və mövcud problemlər təhlil olunur. ABŞ Azərbaycanın müstəqilliyini 1991-ci ilin dekabrında tanımış, 1992-ci ildə isə iki ölkə arasında diplomatik münasibətlər qurulmuşdur. Həmin dövrdə ABŞ Konqresi tərəfindən qəbul edilmiş Azadlığa Dəstək Aktına 907-ci düzəliş ikitərəfli münasibətlərə mənfi təsir göstərmişdir. Bu düzəliş Azərbaycana birbaşa dövlət yardımını məhdudlaşdırsa da, 2001-ci ildən sonra onun icrası mütəmadi olaraq dayandırılmışdır.2001-ci il 11 sentyabr hadisələrindən sonra Azərbaycan ABŞ-ın terrorizmlə mübarizə siyasətini dəstəkləmiş, Əfqanıstan əməliyyatlarında logistik və siyasi əməkdaşlıq göstərmişdir. Bu mərhələ münasibətlərin strateji xarakter almasına səbəb olmuşdur. Enerji sahəsi Azərbaycan–ABŞ münasibətlərinin əsas dayağı hesab olunur. ABŞ 1994-cü ildə imzalanmış “Əsrin müqaviləsi”ni siyasi və diplomatik baxımdan dəstəkləmiş, Amerika şirkətləri Xəzər hövzəsində neft və qaz layihələrində fəal iştirak etmişdir. Bakı–Tbilisi–Ceyhan və Bakı–Tbilisi–Ərzurum boru kəmərləri ABŞ-ın dəstəklədiyi əsas enerji layihələri sırasındadır.Bu əməkdaşlıq ABŞ üçün Avropanın enerji təhlükəsizliyinin möhkəmləndirilməsi və alternativ enerji marşrutlarının yaradılması baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan isə etibarlı enerji tərəfdaşı kimi beynəlxalq mövqeyini gücləndirmişdir. Azərbaycan və ABŞ arasında təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıq NATO çərçivəsində və ikitərəfli formatlarda həyata keçirilir. Azərbaycan NATO-nun “Sülh Naminə Tərəfdaşlıq” proqramında iştirak edir və ABŞ-la birgə sülhməramlı missiyalarda təcrübə qazanmışdır. Terrorizmlə mübarizə, sərhəd təhlükəsizliyi və Xəzər dənizində təhlükəsizliyin təmin olunması əsas əməkdaşlıq istiqamətlərindəndir
ABŞ uzun illər ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrlərindən biri kimi Ermənistan–Azərbaycan münaqişəsinin həllində iştirak etmişdir. Rəsmi mövqedə Azərbaycanın ərazi bütövlüyü dəstəklənsə də, ABŞ daxili siyasətində erməni diasporunun təsiri bəzən balanslı yanaşmanı çətinləşdirmişdir. 2020-ci il müharibəsi zamanı ABŞ aktiv vasitəçi rolunda çıxış etməmişdir.
İnsan hüquqları və demokratiya məsələləri Azərbaycan–ABŞ münasibətlərində ən həssas mövzulardan biridir. ABŞ bu sahədə tənqidi mövqeyini açıq şəkildə ifadə edir. Azərbaycan isə dövlət suverenliyi və daxili işlərə qarışmama prinsipini ön plana çəkir. Bu fikir ayrılıqları münasibətlərin ümumi xəttini dəyişməsə də, gərginlik yaradan amil kimi qalır.Təhsil və mədəniyyət sahəsində əməkdaşlıq münasibətlərin yumşaq güc komponentini təşkil edir. Fulbright, FLEX və IVLP kimi proqramlar minlərlə azərbaycanlı gəncin ABŞ-da təhsil almasına və təcrübə qazanmasına imkan yaratmışdır. Bu sahə uzunmüddətli perspektivdə qarşılıqlı anlaşmanın güclənməsinə xidmət edir. Azərbaycan–ABŞ münasibətləri strateji maraqlar üzərində qurulmuş praqmatik əməkdaşlıq modelinə əsaslanır. Enerji təhlükəsizliyi, regional sabitlik və beynəlxalq təhlükəsizlik sahəsində ortaq maraqlar əlaqələrin davamlılığını təmin edir. Bununla yanaşı, insan hüquqları və regional geosiyasət kimi məsələlər münasibətlərdə çağırış olaraq qalmaqdadır. Gələcəkdə bu əlaqələrin inkişafı Cənubi Qafqazda sabitlik, qlobal enerji siyasəti və tərəflərin qarşılıqlı etimada əsaslanan dialoqundan asılı olacaqdır.
Bakıxanov qəsəbəsi, 96 nömrəli tam orta məktəbin
Tarix müəllimi Əzizzadə Nəzakət