Faiq Qarayev
Azərbaycan millisinin baş məşqçisi

Xocalı faciəsi Azərbaycan xalqının yaddaşına silinməz iz salmış, təkcə bir şəhərin deyil, bütöv bir millətin taleyində ağır və ağrılı səhifə kimi həkk olunmuşdur. Ermənilər zaman-zaman öz himayədarlarının dəstəyi ilə azərbaycanlılara və türklərə qarşı soyqırımı və deportasiya siyasəti həyata keçirmiş, xalqımızı tarixi torpaqlarından didərgin salmağa çalışmışdır. Bu siyasətin ən dəhşətli təzahürlərindən biri 1992-ci ilin fevralında baş vermiş Xocalı soyqırımı olmuşdur. Bu faciə iki yüz ildən artıq davam edən mənfur niyyətlərin qanlı zirvəsi idi və xalqımızın mübarizə əzmini daha da gücləndirdi.

1992-ci ilin fevral ayının 25-dən 26-na keçən gecə Azərbaycan tarixinin ən dəhşətli hadisələrindən biri baş verdi. Ermənistan silahlı qüvvələri beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərini kobudcasına pozaraq, keçmiş sovet ordusunun Xankəndidə yerləşən 366-cı motoatıcı alayının iştirakı ilə Xocalı şəhərinə hücum etdi. Şəhər ağır artilleriya atəşinə tutuldu, dinc əhali misli görünməmiş qəddarlıqla qətlə yetirildi. Bu, sadəcə hərbi əməliyyat deyildi – bu, planlaşdırılmış soyqırımı idi.

Hücum zamanı şəhəri tərk etməyə çalışan minlərlə insan pusquya salındı. Naxçıvanlı və Pircamal kəndləri yaxınlığında qurulan hərbi postlarda qadınlar, uşaqlar, qocalar amansızcasına güllələndi və ya əsir götürüldü. Dağlara üz tutan insanlar şaxtalı fevral gecəsində donaraq həyatlarını itirdilər. Bu mənzərə insanlıq tarixində nadir rast gəlinən vəhşilik nümunəsi idi.

Xocalı soyqırımı nəticəsində 613 nəfər azərbaycanlı qətlə yetirildi. Onlardan 106-sı qadın, 63-ü uşaq, 70-i isə ahıl insanlar idi. 1275 nəfər əsir götürüldü və onlardan 150 nəfərin taleyi bu günə qədər naməlum olaraq qalır. 8 ailə tamamilə məhv edildi, 25 uşaq hər iki valideynini, 130 uşaq isə valideynlərindən birini itirdi. 487 nəfər ağır fiziki və psixoloji işgəncələrə məruz qalaraq ömürlük əlil oldu. Bu rəqəmlər sadəcə statistika deyil, hər biri bir ailənin dağılmış taleyi, bir xalqın qanayan yarasıdır.

Ermənistanın həmin dövrdə yaratdığı informasiya blokadasına baxmayaraq, hadisənin miqyası beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırıldı. Xarici jurnalistlərin çəkdiyi foto və video materiallar, şahid ifadələri dünya mediasında yayımlandı. Bir sıra beynəlxalq təşkilatlar və hüquq müdafiə qurumları bu hadisəni müharibə cinayəti və insanlıq əleyhinə cinayət kimi qiymətləndirdi. Xocalı həqiqətləri zaman keçdikcə daha geniş coğrafiyada tanındı.

Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi 2010-cu ildə çıxardığı qərarda Xocalıda törədilən əməlləri müharibə cinayətləri və insanlıq əleyhinə cinayətlər kimi qiymətləndirmişdir. Bu qərar beynəlxalq hüquqi müstəvidə Xocalı həqiqətlərinin təsdiqi baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir. Bu, həm də göstərdi ki, ədalət gec də olsa öz sözünü deyir.

Ermənistanın Xocalını işğal etmək planı yalnız hərbi məqsədlərlə məhdudlaşmırdı. Məqsəd eyni zamanda həmin ərazilərdə Azərbaycan xalqına məxsus zəngin tarixi-mədəni izləri silmək, mədəni irsi məhv etmək və saxtalaşdırmaq idi. Məscidlər, qəbiristanlıqlar, tarixi abidələr dağıdıldı, şəhər yerlə-yeksan edildi. Xocalı təkcə fiziki olaraq deyil, mənəvi olaraq da məhv edilmək istənilirdi.

2020-ci ilin sentyabr ayında başlanan və 44 gün davam edən Vətən müharibəsi zamanı dünya bir daha erməni vandalizminin şahidi oldu. Döyüş meydanında məğlubiyyətə uğrayan Ermənistan silahlı qüvvələri cəbhədən uzaqda yerləşən şəhər və rayonları raket atəşinə tutdu. Gəncə, Bərdə, Tərtər və digər yaşayış məntəqələri hədəf seçildi. Dinc əhali arasında itkilər oldu, yaşayış binaları dağıdıldı.

Xüsusilə Gəncə və Bərdədə törədilən raket hücumları beynəlxalq hüququn açıq şəkildə pozulması idi. Bu hadisələr Xocalı soyqırımının davamı kimi qiymətləndirildi. Ermənistan bir daha göstərdi ki, o, beynəlxalq humanitar hüququn və Cenevrə konvensiyalarının prinsiplərinə məhəl qoymur. Lakin bu dəfə Azərbaycan güclü idi və cavabını döyüş meydanında verdi.

44 günlük müharibə Azərbaycanın tarixi Zəfəri ilə başa çatdı. Bu Qələbə dünyaya göstərdi ki, sonda qalib gələn ədalət və beynəlxalq hüquqdur. Azərbaycan Ordusunun rəşadəti və Ali Baş Komandanın qətiyyətli rəhbərliyi nəticəsində işğal altında olan torpaqlarımız azad edildi. Bu Zəfər həm də Xocalı şəhidlərinin ruhuna verilən ədalət cavabı idi.

2023-cü ilin sentyabr ayında keçirilən lokal xarakterli antiterror tədbirləri ilə Azərbaycanın suverenliyi tam bərpa olundu. Oktyabrın 15-də Xocalıda, Xankəndidə, Xocavənddə və Ağdərədə Azərbaycan Bayrağı ucaldıldı. Bu hadisə illərlə həsrətini çəkdiyimiz tarixi ədalətin təntənəsi idi. Xocalının azadlığı xalqımızın milli qürurunun zirvəsinə çevrildi.

2024-cü ilin 28 may tarixində Xocalı şəhəri yeni bir tarix yaşadı. İşğaldan azad olunmuş şəhərə ilk köç karvanı yola düşdü. Dövlət başçısı və ailə üzvləri Xocalıya köçən sakinlərlə görüşdülər. Bu görüş yalnız rəsmi tədbir deyildi – bu, 32 illik həsrətin sona çatmasının simvolu idi.

Artıq 2026-cı ildəyik və Xocalı sakinləri mərhələli şəkildə doğma torpaqlarına qayıdırlar. Şəhərdə genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işləri aparılır. Müasir infrastruktur qurulur, yaşayış binaları, məktəblər, xəstəxanalar inşa edilir. Xocalı yenidən dirçəlir, daha gözəl və müasir şəhərə çevrilir.

Böyük Qayıdış Proqramı çərçivəsində işğaldan azad olunmuş ərazilərə həyat qayıdır. Birinci mərhələdə nəzərdə tutulan şəhərlərin bərpası sürətlə davam edir və Xocalı bu prosesin ən həssas və ən simvolik nöqtəsidir. Burada görülən hər bir iş təkcə tikinti deyil, həm də tarixi ədalətin bərpasıdır.

Xocalı sakinləri artıq öz doğma evlərinə qovuşur, uşaqlar öz şəhərlərində məktəbə gedir, küçələrdə həyat canlanır. Bu mənzərə illər öncə baş vermiş faciənin ağrısını unutdurmasa da, onu qürur və inam hissi ilə əvəz edir. Xocalı artıq təkcə faciə şəhəri deyil, həm də dirçəliş və qayıdış şəhəridir.

Azərbaycan xalqı tarixinə sahib çıxan xalqdır. Xocalı soyqırımı heç vaxt unudulmayacaq, şəhidlərin xatirəsi daim ehtiramla yad ediləcək. Lakin xalqımız eyni zamanda gələcəyə baxmağı, qurmağı və yaratmağı bacaran xalqdır. Xocalının yenidən qurulması bunun ən bariz nümunəsidir.

Bu gün Xocalı yalnız bir şəhərin adı deyil, milli iradənin, dözümlülüyün və ədalətə inamın simvoludur. Qan yaddaşımızda əbədi iz buraxan faciə, nəhayət, tarixi ədalətlə tamamlanır. Zəfərdən Böyük Qayıdışa uzanan bu yol Azərbaycan dövlətinin gücünü və xalqımızın sarsılmaz birliyini bütün dünyaya nümayiş etdirir.

Xocalı yenidən yaşayır. Xocalı yenidən qurulur. Xocalı artıq kədərin deyil, dirçəlişin və qürurun şəhəridir. Və bu, tarix qarşısında verilmiş ən böyük cavabdır.