26 fevral Azərbaycan tarixində ən faciəli və unudulmaz günlərdən biridir. Bu tarix 1992-ci ildə baş vermiş xocalı soyqırımı ilə bağlıdır. Həmin gecə dinc və silahsız əhaliyə qarşı amansız qətliam törədilmiş, yüzlərlə insan yalnız azərbaycanlı olduqlarına görə xüsusi qəddarlıqla öldürülmüşdür.
1992-ci ildə fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Ermənistan silahlı qüvvələri, Rusiyanın 366-cı motoatıcı alayının zirehli texnikası və hərbi heyətinin köməkliyi ilə Azərbaycanın Xocalı şəhərini işğala başlayaraq, orada yaşayan etnik azərbaycanlıları vəhşicəsinə qətlə yetirməyə başladılar. Xocalıya üç istiqamətdən hücum aparıldığından əhali Qarqar çayı istiqamətində meşələrə doğru qaçmağa məcbur olmuşdu. Qarlı aşırımlarda və meşələrdə zəifləmiş, taqətdən düşmüş insanların çox hissəsi Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən burada da xüsusi qəddarlıqla məhv edilmişdir.
Xocalı soyqırımı nəticəsində 63-ü uşaq, 106-sı qadın, 70-i qoca və qarı olmaqla, 613 Xocalı sakini qətlə yetirilib, 8 ailə tamamilə məhv edilib, 25 uşaq hər iki valideynini, 130 uşaq valideynlərindən birini itirib. Düşmən gülləsindən 76-sı uşaq olmaqla, 487 nəfər yaralanıb. 1275 nəfər əsir götürülüb. Əsir götürülənlərdən 150 nəfərinin, o cümlədən 68 qadın və 26 uşağın taleyi bu günədək məlum deyil.
Azərbaycan dövləti Xocalı hadisəsini soyqırımı aktı kimi qiymətləndirir və onun beynəlxalq səviyyədə tanınması istiqamətində fəaliyyət göstərir. Bir sıra ölkələrin parlamentləri və beynəlxalq təşkilatlar bu faciəni insanlığa qarşı cinayət kimi pisləmişdir.
Bu hadisə beynəlxalq humanitar hüququn, xüsusilə 1949-cu il Cenevrə Konvensiyalarının mülki əhalinin qorunması ilə bağlı müddəalarının kobud şəkildə pozulması kimi dəyərləndirilir.
Mövcud hesabatlarda bildirilir ki, Xocalıya hücumda iştirak edən silahlı qüvvələr əsasən “Artsaxın Milli Azadlıq Ordusu”nun (AMAO) tərkibinə daxil olan silahlı dəstələrdən ibarət olmuşdur. Bu birləşmələr həmin dövrdə özünü “Dağlıq Qarabağ Respublikası” (DQR) adlandıran qurumun Ali Sovetinin plenum qərarı ilə təyin edilmiş baş komandan və qərargah rəisinin tabeliyində fəaliyyət göstərən ərazi komandanlıqlarına bağlı idi.
Qeyd olunur ki, əməliyyatda iştirak edən bölmələr vahid komandanlıq sistemi çərçivəsində hərəkət etmiş və bu, hücumun əvvəlcədən planlaşdırılmış və koordinasiyalı xarakter daşıdığını göstərmişdir. Eyni zamanda, Memorial təşkilatının müşahidəçiləri öz hesabatlarında Xocalıya hücum əmri barədə konkret olaraq kimin göstəriş verdiyini və ya əməliyyata fərdi məsuliyyət daşıyan şəxsi müəyyən edə bilmədiklərini qeyd etmişlər.
Bununla belə, hesabatda vurğulanır ki, “DQR” rəhbərliyi həmin dövrdə Dağlıq Qarabağ ərazisində vəziyyətə tam nəzarət etdiyini bəyan etmişdir. Bu fakt nəzərə alınaraq, Xocalının ələ keçirilməsi əməliyyatının planlaşdırılması və icrası ilə bağlı ümumi siyasi və hərbi məsuliyyətin həmin rəhbərliyə aid edilə biləcəyi qənaəti irəli sürülür. Beləliklə, sənədlər hücumun mərkəzləşdirilmiş idarəetmə çərçivəsində həyata keçirildiyini göstərsə də, birbaşa əmrin konkret şəxs tərəfindən verilməsi məsələsi açıq qalır.
Fevralın 26-na keçən gecə, təxminən saat 01:00–04:00 aralığında piyada dəstələrin şəhərə daxil olduğu bildirilir. Ermənistan silahlı birləşmələrinin bəzi nümayəndələrinin açıqlamalarına əsasən, Xocalı qarnizonunun silahlı müqaviməti qısa müddət ərzində zəiflədilmiş və tamamilə dayandırılmışdır.
Şəhərdə müşahidə edilən dağıntılar əsasən artilleriya atəşinin nəticəsi kimi qiymətləndirilir. Bu zədələr intensiv küçə döyüşlərindən yaranan dağıntılara deyil, daha çox uzaq məsafədən aparılan bombardmanın təsirinə bənzəyirdi. Sonuncu müdafiə mövqeyinin isə səhər saat 07:00 radələrində sıradan çıxarıldığı qeyd olunur.
Hücumun başlanmasından dərhal sonra əhalinin bir hissəsi şəhəri tərk edərək Ağdam istiqamətində hərəkət etməyə başlamışdır. Şəhəri tərk edən bəzi qrupların tərkibində Xocalı qarnizonuna aid silahlı şəxslərin də olduğu bildirilir.
Hücum başlayan kimi şəhərdə böyük təşviş yarandı və sakinlər təcili şəkildə Xocalını tərk etməyə çalışdılar. İnsanların əksəriyyəti ən zəruri əşyalarını belə götürməyə imkan tapmadı. Bir çoxu yüngül geyimdə, hazırlıqsız halda yola düşdü ki, bu da şaxtalı hava şəraitində müxtəlif dərəcəli donvurma halları ilə nəticələndi. Sonradan Bakıda və Ağdamda dindirilən qaçqınların əksəriyyətinin üzərində şəxsiyyət sənədlərinin belə olmadığı bildirilirdi.
Məlumatlara görə, əhalinin böyük hissəsi şəhəri çayın yatağı boyunca hərəkət edərək tərk etmişdir. Qaçqın qruplarının bəzilərinin tərkibində şəhər qarnizonuna aid silahlı şəxslərin də olduğu qeyd olunur. Ağdam rayonu istiqamətində, “azad dəhliz” adlandırılan marşrutla hərəkət zamanı bu insanlara atəş açıldığı və nəticədə çoxlu sayda insanın həlak olduğu bildirilir. Sağ qalanlar isə müxtəlif istiqamətlərə səpələnmiş, bir qismi isə yol boyu erməni postları ilə qarşılaşaraq yenidən atəşə məruz qalmışdır.
Qaçqınların yalnız bir hissəsi Ağdama çata bilmişdir. Digərlərinin bir qismi – əsasən qadın və uşaqlar – dağlıq və çətin relyefli ərazilərdə hərəkət edərkən şaxta səbəbindən həyatını itirmişdir. Ağdama çatan şahidlərin ifadələrinə görə, bəzi insanlar Pircamal və Naxçıvanik kəndləri yaxınlığında əsir götürülmüşdür. Xocalı sakinlərinin ifadələrində əsir alınanlardan bəzilərinin sonradan öldürüldüyü iddia olunur.
Qaçqınların həlak olduğu ərazi sonradan Azərbaycan tərəfinin cəsədləri helikopterlə Ağdama aparmaq məqsədilə keçirdiyi əməliyyat zamanı videoya çəkilmişdir. Kadrlarda cəsədlərin geniş bir əraziyə səpələndiyi görünürdü. Çəkilişlərdə qadın və yaşlıların meyitlərinin üstünlük təşkil etdiyi, həmçinin uşaqların da olduğu müşahidə edilirdi. Bununla yanaşı, həlak olanlar arasında hərbi geyimdə şəxslər də vardı.
Azərbaycan işğal və müharibə kimi ağır sınaqlardan keçmiş bir ölkə kimi sülhün və sabitliyin dəyərini hamıdan yaxşı anlayır. Dövlət başçısının sözlərinə görə, məhz sabitlik, təhlükəsizlik və proqnozlaşdırıla bilən mühit istənilən ölkənin inkişafı və uğuru üçün əsas şərtdir.
Şəhər erməni silahlı dəstələri tərəfindən ələ keçirilərkən Xocalıda təxminən 300 nəfər dinc sakin qalmışdı. Şahid ifadələrinə — sakinlərin, hücum iştirakçılarının, “DQR” rəsmilərinin və həmin dövrdə Xocalı rayonunda fəaliyyət göstərən kütləvi informasiya vasitələri nümayəndələrinin açıqlamalarına — əsasən, şəhərdə qalan mülki şəxslərin hamısı əsir götürülmüşdür. Qeyd olunur ki, əsir alınan şəxslər üç gün ərzində müxtəlif məntəqələrə aparılmışdır.
Fevralın 26-sı səhər saatlarında Xocalıdan sağ çıxaraq Ağdama çatan şəxslərdən baş verənlər barədə məlumat alındıqdan sonra, Ağdamdakı yerli batalyonlar tərəfindən mülki əhalini xilas etmək məqsədilə əməliyyat keçirilmiş və Qaraqaya yüksəkliyi erməni dəstələrindən geri alınmışdır. Bundan sonra Ağdamın Şelli kəndi istiqamətində hərəkət edən və xilas olmağa çalışan bir qrup Xocalı sakini təhlükəsiz əraziyə çıxarıla bilmişdir. Qaraqaya əməliyyatı nəticəsində təxminən 200 nəfərin əsirlikdən azad edildiyi, 100-dən çox meyitin isə Ağdama gətirildiyi bildirilir.
Maştağa qəsəbəsi, 255 nömrəli tam orta məktəbin
İnformatika müəllimi Fəxrəndə Məmmədova
